TonikGlikolik asit (AHA)
GLYCOLIC ACID
pH dengeleyiciGlikolik asit (AHA) nedir?
Glikolik asit, alfa hidroksi asitlerin (AHA) en küçük moleküllü olanıdır ve cilt yüzeyindeki ölü hücrelerin dökülmesini hızlandırır[12, 13]. Etkisini ve tahriş riskini oran, pH ve ciltte kalma süresi belirler[12]. Cildi güneşe karşı hassaslaştırabildiği için kullanırken her gün güneşten korunmak önerilir[15].
Faydaları
Melazmada yardımcı tedavi olarak işe yarar[2]
Orta düzey kanıt
Fungal akne
Risk görünmüyor
Mantarı besleyen yağ türlerinden değil
AB koku alerjeni
Hayır
Etikette adıyla yazılması gerekenlerden değil
Glikolik asit ne işe yarar?
Ölü hücrelerin dökülmesini hızlandırır; randomize çalışmalarda güneşin yıprattığı ciltte doku ve renk düzensizliğini iyileştirdi[9, 10].
Küçük molekül yapısı sayesinde cilde kolayca nüfuz eder[13]. Cilt yüzeyindeki ölü hücreleri birbirine tutan bağları gevşeterek etki eder[12, 15].
Araştırmalarda güneşin yıprattığı cilt, leke, sivilce ve akne izlerinde denendi[13]:
- Güneşin yıprattığı cilt: 3 ay her gün %5 glikolik asitli krem kullanılan bir çalışmada cilt dokusu ve renk düzensizliği düzeldi, kırışıklıktaki azalma ise istatistiksel olarak anlamlı çıkmadı[9]. Başka bir çalışmada %8'lik krem güneş hasarının bazı belirtilerinde ılımlı bir iyileşme sağladı[10].
- Melazma (güneş lekesi): Bir derleme glikolik asidi yardımcı tedavi olarak etkili buldu; en güçlü kanıta ise başka tedaviler sahip[2].
- Sivilce: 20 kişilik bir çalışmada %30 glikolik asit ve %30 salisilik asit peelingleri arasında anlamlı bir etki farkı bulunmadı[5]. Cochrane derlemesi bu alandaki kanıtın kalitesini düşük buldu[3].
- Çukur akne izleri: 58 kadının katıldığı çalışmada belirgin düzelme yalnız dermatolog peelingi grubunda görüldü; evde kullanılan %15'lik krem daha sınırlı bir yarar sağladı[7].
40–70 yaş arası 74 kadınla yapılan 22 haftalık randomize, çift kör çalışma; kremler günde iki kez sürüldü. Yazarlar etkiyi ılımlı buldu[10].
Hangi oranda ne işe yarar?
Evde kullanılan ürünlerde genellikle %4–10, uzman peelinginde %20–70 oranları kullanılır[13, 15].
Glikolik asidin etkisini ve tahriş riskini oran, pH, ciltte kalma süresi ve üründeki serbest asit miktarı birlikte belirler[12]. Peelinglerde oran yükseldikçe ve pH düştükçe soyma etkisi güçlenir[13].
- %4–%10 · Evde kullanılan ürünler: Hidroksi asitler reçetesiz krem ve losyonlarda genellikle bu aralıkta kullanılır[15].
- %20–%70 · Uzman peelingi: Kimyasal peeling oranlarıdır; uzman uygular ve belirlenen sürenin sonunda asidin etkisini durdurur[13].
- AB ≤ %4: AB'nin bilimsel komitesi 2004 tarihli görüşünde verileri yetersiz bularak tüketici ürünleri için en fazla %4 ve en az pH 3,8 önerisini korudu[4].
- CIR < %10: 1998'deki CIR değerlendirmesi kozmetiklerde AHA oranının %10'un altında, pH'ın 3,5 ve üzerinde olmasını ve her gün güneşten korunulmasını önerdi[11, 15].
Ölçek eşit aralıklı değildir; düşük oranlar okunabilsin diye geniş gösterildi.
Glikolik asit nasıl kullanılır?
Çalışmalarda kremler günde bir ya da iki kez kullanıldı; yüksek oranlı peelingi ise uzman uygular[9, 10, 13].
Çalışmalarda evde kullanılan kremler şöyle uygulandı: %5'lik krem 3 ay boyunca her gün, %8'lik krem 22 hafta boyunca günde iki kez, %15'lik krem 24 hafta boyunca günde bir ya da iki kez[7, 9, 10]. Bu sıklıklar o çalışmalara özgüdür; her ürün ve her cilt için geçerli bir kural sayılmaz.
Ciltte bırakılan ürünle durulanan ürün arasında büyük fark olabilir. İnsan derisiyle yapılan bir laboratuvar deneyinde %10 glikolik asitli bir losyon ciltte bırakıldığında emilen miktar, aynı losyon 1–3 dakika sonra durulandığındakinin yaklaşık 280 katı çıktı[16].
Kimyasal peelingi uzman uygular. Düşük oranla başlanır, sonraki seanslarda oran ve süre artırılır; seanslar genellikle 15 günde bir tekrarlanır[13].
Glikolik asitten sonra ne sürülür?
Gündüz güneş koruyucu sürülmesi önerilir; peelingden sonra gece nemlendirici de eklenir[13, 15].
Peeling sonrası için öneriler açık: gündüz geniş spektrumlu güneş koruyucu, gece nemlendirici kullanılmalı; güneşten, yüz fırçası ve kese gibi mekanik peelinglerden, buhar ve soyucu kremlerden uzak durulmalı[13].
Evde kullanılan glikolik asitli ürünlerden sonra hangi ürünün sürüleceğini ya da ne kadar bekleneceğini inceleyen bir çalışmaya kaynaklarımızda rastlamadık. Güneşten korunma önerisi ise bu ürünler için de geçerli[15].
Glikolik asit tonik ne işe yarar?
Toniği ayrıca inceleyen bir çalışma bulamadık; gücünü oran, pH ve ciltte kalma süresi belirler[12].
Glikolik asitli tonikleri ayrıca inceleyen bir çalışmaya kaynaklarımızda rastlamadık. Bu yüzden tonik için de diğer glikolik asitli ürünlerde bilinenler geçerli: etkisini ve tahriş riskini oran, pH ve ciltte kalma süresi belirler[12, 16], kullanırken güneşten korunmak önerilir[15].
Aynı oranda iki tonik, pH değerleri farklıysa cilde farklı miktarda geçebilir; etiketteki yüzde tek başına ürünün gücünü göstermez[12, 16].
Glikolik asit içeren tonikler
Tümünü gör
Tonik
Tonik
Tonik
TonikGlikolik asit kullanırken güneş kremi şart mı?
Evet, önerilir: kullanım süresince cilt güneşe karşı daha hassas hale gelir[15].
Güneşten korunmak önerilir. 16 kişilik bir çalışmada %10 glikolik asit 4 hafta boyunca haftada 6 gün sürüldüğünde cilt güneş yanığına karşı daha hassas hale geldi; uygulama bırakıldıktan sonra bu hassasiyet bir hafta içinde düzeldi[15]. Araştırmacılar etkiyi küçük buldu, ancak bu ürünleri çok kişi yıllarca kullandığı için önemli saydı[15].
AB'nin bilimsel komitesi pH 3,5'te %2,5–4 gibi düşük oranlarda da güneş hassasiyetinin artabileceğini belirtti; verilerin çok değişken olduğunu ve etkinin görülmediği bir alt sınır bulunamadığını da ekledi[4].
Glikolik asit güneşle birlikte düzensiz renklenmeye de yol açabilir[12]. 12 kişilik bir deneyde glikolik asit sürülen bölgeler UVB ışığıyla daha çok bronzlaştı[15].
Glikolik asit mi, salisilik asit mi?
Küçük bir çalışmada sivilcede benzer etki gösterdiler; salisilik asit daha az yan etki yaptı ve cildi güneşe karşı hassaslaştırmadı[5, 15].
| Glikolik asit (AHA) | Salisilik asit (BHA) | |
|---|---|---|
| Neyde çözünür | Suda; suyu çok seven bir yapısı var[13] | Yağda daha iyi çözünür[13] |
| Sivilce (%30 peeling, 20 kişi) | Benzer etki[5] | Benzer etki; tedaviden 2 ay sonra da sürdü[5] |
| Yan etki (aynı çalışma) | İlk seanstan sonra daha çok bildirildi[5] | Daha az bildirildi[5] |
| Güneş hassasiyeti (14 kişi) | %10'luk uygulamada arttı[15] | %2'lik uygulamada artmadı[15] |
Tablodaki sivilce sonuçları, yüzün bir yarısına glikolik asit, diğer yarısına salisilik asit peelingi uygulanan 20 kişilik randomize, çift kör bir çalışmadan geliyor[5]. Cochrane derlemesine göre glikolik asit peelingi ile salisilik-mandelik asit peelingi arasında da fark olmayabilir, ancak bu sonuç 40 kişilik tek bir çalışmaya ve düşük kaliteli kanıta dayanıyor[3].
İkisi profesyonel peelinglerde birlikte de kullanılıyor: salisilik asit de içeren Jessner çözeltisi glikolik asit peelingiyle birleştirildiğinde aşırı soyulma ve iz riski yüksek bulundu, özellikle koyu tenlerde[13]. Evde iki ayrı ürünü birlikte kullanmayı inceleyen bir çalışmaya kaynaklarımızda rastlamadık.
Salisilik asidin oranları, kullanımı ve yan etkileri için salisilik asit sayfamıza bakabilirsiniz.
Glikolik asit retinol ile kullanılır mı?
Bu konudaki çalışmalar sınırlı kalıyor; olanlarda birlikte kullanım iyi tolere edildi[8].
Reçeteli bir retinoid olan tretinoini gece, %8 glikolik asitli losyonu gündüz kullanan katılımcılarda bu düzen, nemlendirici ve güneş koruyucuyla birlikte iyi tolere edildi[8].
40 kadınla yapılan 12 haftalık çift kör çalışmada retinol, laktoz ve glikolik asidi birlikte içeren bir krem güneşin yıprattığı cildin görünümünü düzeltti. Çalışma, ayrı retinol ve glikolik asit ürünlerinin birlikte kullanılmasını incelemedi[6].
Glikolik asit tek başına da kızarıklık ve tahrişe yol açabildiği için başka bir ürünle birleştirirken cildin tepkisini izlemek gerekir[12].
Retinolün kendisi, kullanımı ve yan etkileri için retinol sayfamıza bakabilirsiniz.
Yan etkileri ve kimler dikkat etmeli?
Başlıca riskler tahriş ve güneşe karşı artan hassasiyet olarak öne çıkıyor[12, 15].
- Kızarıklık ve tahriş: Risk oran, pH ve ciltte kalma süresiyle birlikte artar[12].
- Güneşe hassasiyet: Bir çalışmada 4 haftalık kullanımda arttı ve uygulama bırakıldıktan sonra bir hafta içinde düzeldi[15].
- Peeling komplikasyonları: Leke, enfeksiyon, iz, alerjik reaksiyon, milia ve uzun süren kızarıklık görülebilir. Doğru hasta seçimi, doğru teknik ve asidin etkisinin zamanında durdurulması bu riskleri azaltır[12, 13].
- Gözle temas: AB'nin bilimsel komitesi AHA'lı ürünlerin gözle temas ettirilmemesi için uyarı istiyor[4].
- Koyu ten: Güneş hassasiyeti çalışmaları açık cilt tipleriyle yapıldı; koyu cilt tipleri için araştırma gerekiyor[15].
Hamilelikte ve emzirirken kullanılır mı?
2011 tarihli bir değerlendirmeye göre o güne kadar hamilelikte glikolik asit kullanımını inceleyen bir insan çalışması yapılmamıştı. Hayvanlardaki olumsuz etkiler kozmetikte kullanılandan çok daha yüksek dozlarda görüldü. Kana geçen miktarın çok az olması beklendiği için cilde sürülen glikolik asit hamilelikte endişe verici sayılmadı[14].
Emzirme döneminde klinik kullanım bilgisi bulunmuyor; ancak belirgin şekilde emilmesi ya da süte geçmesi beklenmediği için güvenli kabul ediliyor. Bebeğin cildinin değebileceği ya da bebeğin yalayabileceği hiçbir bölgeye sürülmemeli[17].
Vücutta ve koltuk altında kullanılır mı?
Boyun ve kollarda da kullanıldı; koltuk altı kararması için kanıt sınırlı kalıyor[1, 10].
Çalışmalarda yalnız yüzde değil boyunda ve ön kollarda da kullanıldı; %8'lik krem ön kollardaki güneş hasarını krem bazına göre daha çok düzeltti[9, 10].
Koltuk altı kararması için belirlenmiş standart bir tedavi bulunmuyor. Bu konudaki sistematik derleme glikolik asidi denenen maddeler arasında sayıyor, ancak özetinde glikolik aside özgü oran ya da sonuç vermiyor; bir karşılaştırmada IPL (yoğun atımlı ışık) tedavisi AHA'dan daha iyi sonuç verdi[1].
Sıkça sorulan sorular
Glikolik asit her gün kullanılır mı?
Çalışmalarda %5'lik krem her gün, %8'lik krem günde iki kez, %15'lik krem günde bir ya da iki kez aylarca kullanıldı[7, 9, 10]. Bu sonuçlar her ürün ve her cilt için aynı sıklığı doğrulamaz. Yüksek oranlı peelingler ise her gün yapılmaz; seanslar genellikle 15 günde bir tekrarlanır[13].
Glikolik asit sürdükten sonra yıkanır mı?
Bu ürünün türüne bağlıdır; etiketteki kullanım talimatı belirleyicidir. Bir laboratuvar deneyinde aynı glikolik asitli losyon ciltte bırakıldığında, 1–3 dakika sonra durulandığına göre çok daha fazla emildi[16]. Kimyasal peelingde ise uzman belirlenen sürenin sonunda asidin etkisini durdurur[13].
Glikolik asit peeling ciltte ne kadar kalır?
Süre orana ve peelingin türüne göre değişir. Bir çalışmada uygulama 1–2 dakikayla başlatılıp sonraki seanslarda 5 dakikaya çıkarıldı; %70'lik peelinglerde 3–15 dakikalık uygulamalar da tarif ediliyor. Kızarıklık eşit yayıldığında ya da cilt beyazlamaya başladığında asidin etkisi hemen durdurulur[13].
Glikolik asit sivilce izini geçirir mi?
58 kadının katıldığı çalışmada araştırmacılar, çukur akne izlerinde belirgin düzelme için %70 glikolik asitle en az 6 seans peeling gerektiğini bildirdi. Evde 24 hafta kullanılan %15'lik krem daha iyi tolere edildi, ancak etkisi daha sınırlı kaldı[7].
Kaynaklar
1.Sistematik derleme
Axillary Hyperpigmentation Treatment: A Systematic Review of the LiteratureJournal of Cosmetic Dermatology, 2025
Türkçe özet
- Koltuk altı kararması için standart bir tedavi yok; 10 çalışma incelendi
- Glikolik asit, renk açılmasında farklı derecelerde sonuç veren topikal maddelerden biri
- Bir karşılaştırmalı çalışmada IPL (yoğun atımlı ışık) renk açmada AHA'dan üstün bulundu
2.Sistematik derleme
Topical Treatments for Melasma and Their Mechanism of ActionThe Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology, 2022
Türkçe özet
- 80 çalışmayı kapsayan melazma tedavileri derlemesi
- En güçlü kanıt üçlü kombinasyon tedavisi ve hidrokinonda
- Glikolik asit, askorbik asit, azelaik asit, kojik asit, salisilik asit ve niasinamid yardımcı tedavi olarak etkili, yan etkileri az
3.Sistematik derleme
Topical azelaic acid, salicylic acid, nicotinamide, sulphur, zinc and fruit acid (alpha-hydroxy acid) for acneCochrane Database of Systematic Reviews, 2020
Türkçe özet
- 49 randomize çalışmayı (3880 katılımcı) inceleyen akne derlemesi; meyve asitleri (AHA) incelenen maddelerden biri
- Glikolik asit peelingi ile salisilik-mandelik asit peelingi arasında hasta değerlendirmesinde fark olmayabilir; kanıt kalitesi düşük
- Yazarlara göre karşılaştırmaların çoğunda kanıt kalitesi düşük ya da çok düşük; daha sağlam çalışmalara ihtiyaç var
4.Bilimsel komite görüşü
SCCNFP/0799/04 — Updated position paper concerning consumer safety of alpha-hydroxy acidsAvrupa Komisyonu (SCCNFP — SCCS'nin öncülü), 2004
Türkçe özet
- Tüketici kozmetik ürünlerinde glikolik asit için azami %4 konsantrasyon ve pH >= 3,8 ihtiyati güvenlik önerisi
- UV kaynaklı cilt hasarına karşı duyarlılığı artırabilmesi nedeniyle güneşten korunma ve göz temasından kaçınma etiket uyarıları
14 kaynak daha gösterDaha az göster
5.Randomize klinik çalışma
Comparison of alpha- and beta-hydroxy acid chemical peels in the treatment of mild to moderately severe facial acne vulgarisDermatologic Surgery, 2008
Türkçe özet
- 20 hastada yüzün bir yarısına %30 glikolik asit, diğer yarısına %30 salisilik asit peelingi; 2 haftada bir, toplam 6 seans
- İki peeling ikinci seanstan itibaren etkili, aralarında anlamlı fark yok
- Tedavi bittikten 2 ay sonra etkisi süren salisilik asit oldu; glikolik asit tarafında ilk seanstan sonra daha çok yan etki bildirildi
6.Randomize klinik çalışma
Combined retinol-lactose-glycolic acid effects on photoaged skin: a double-blind placebo-controlled studyInternational Journal of Cosmetic Science, 2008
Türkçe özet
- 40 kadında yüzün bir yarısına retinol, laktoz ve glikolik asit içeren krem, diğer yarısına plasebo; 12 hafta günde iki kez
- Hem klinik değerlendirmede hem cihaz ölçümlerinde (yüzey pürüzlülüğü, nem) etkin tarafta anlamlı iyileşme
7.Randomize klinik çalışma
Biweekly serial glycolic acid peels vs. long-term daily use of topical low-strength glycolic acid in the treatment of atrophic acne scarsInternational Journal of Dermatology, 2000
Türkçe özet
- Çukur akne izi olan 58 kadın: 2 haftada bir artan oranlı (%20–70) peeling, 24 hafta günde 1–2 kez %15 glikolik asit krem ya da plasebo krem
- Evde düşük oranlı krem daha iyi tolere edildi ve daha az yan etki yaptı; belirgin iyileşme yalnız peeling grubunda görüldü
- Peelingi tolere edemeyenler için düşük oranlı ürünlerin uzun süreli günlük kullanımı önerilebilir
8.Randomize klinik çalışma
Retinoid therapy: compatible skin careSkin Pharmacology and Applied Skin Physiology, 1999
Türkçe özet
- Tretinoin ile glikolik asidin birlikte kullanımına dair literatür bilgisi az
- Çift kör çalışmada gece tretinoin kremine ek olarak gündüz %8 glikolik asitli losyon kullanımı, nemlendirici ve güneş koruyucuyla birlikte iyi tolere edildi
9.Randomize klinik çalışma
A double-blind randomized clinical trial on the effectiveness of a daily glycolic acid 5% formulation in the treatment of photoagingDermatologic Surgery, 1998
Türkçe özet
- 75 gönüllü 3 ay boyunca yüz ve boyna her gün %5 glikolik asit krem ya da plasebo uyguladı
- Cilt dokusu ve renk düzensizliğinde glikolik asit lehine anlamlı düzelme
- Kırışıklıkta azalma eğilimi istatistiksel olarak anlamlı değildi
10.Randomize klinik çalışma
Topical 8% glycolic acid and 8% L-lactic acid creams for the treatment of photodamaged skinArchives of Dermatology, 1996
Türkçe özet
- 40–70 yaş 74 kadın, 22 hafta boyunca yüz ve ön kollara günde iki kez %8 glikolik asit, %8 laktik asit ya da baz krem
- Yüzdeki güneş hasarında en az bir derece düzelme: glikolik asitte %76, laktik asitte %71, baz kremde %40
- Yazarlara göre etkileri ılımlı; iki krem de iyi tolere edildi (bir katılımcı tahriş nedeniyle ayrıldı)
11.Güvenlik değerlendirmesi
Final Report on the Safety Assessment of Glycolic Acid, Ammonium, Calcium, Potassium, and Sodium Glycolates, Methyl, Ethyl, Propyl, and Butyl Glycolates, and Lactic Acid ...Cosmetic Ingredient Review (CIR) Expert Panel / International Journal of Toxicology, 1998
Türkçe özet
- Tüketici ürünlerinde <= %10 konsantrasyon ve pH >= 3,5 (güneş hassasiyetini azaltacak formülasyon veya günlük güneş koruyucu kullanım talimatıyla) koşullarında güvenli bulunması
- Profesyonel salon ürünlerinde <= %30 konsantrasyon ve pH >= 3,0 (kısa süreli, kesintili ve durulanarak) kullanım sınırları
12.Bilimsel derleme
Dual Effects of Alpha-Hydroxy Acids on the SkinMolecules, 2018
Türkçe özet
- Alfa hidroksi asitlerin (AHA) düşük/kontrollü konsantrasyonlarda korneosit kohezyonunu azaltarak eksfoliasyon ve epidermal yenilenme sağlaması
- Yüksek konsantrasyon ve düşük pH'ta tahriş, eritem, bariyer hassasiyeti ve UV duyarlılığı artışı gibi ikili etkileri
13.Bilimsel derleme
Glycolic acid peel therapy – a current reviewClinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2013
Türkçe özet
- Glikolik asidin en küçük molekül ağırlıklı AHA olması sayesinde cilde hızlı nüfuz etmesi
- Akne vulgaris, akne izleri, melazma, post-inflamatuvar hiperpigmentasyon ve foto-yaşlanmada ev tipi düşük oranlar (<= %10) ile klinik peeling uygulamalarının (%20–70) etkinlik ve güvenlik profili
14.Bilimsel derleme
Safety of skin care products during pregnancyCanadian Family Physician, 2011
Türkçe özet
- Glikolik asidin cilde emilimi pH, oran ve süreye bağlı (cilde geçen miktar %27'ye kadar); sisteme geçen miktarın çok az olması beklenir
- İnsanda hamilelik çalışması yok; üreme üzerindeki olumsuz etkiler yalnız kozmetikteki miktarın çok üstündeki dozlarla yapılan hayvan çalışmalarında görüldü
- Yazarlara göre hamilelikte topikal glikolik asit kullanımı endişe verici değil
15.Bilimsel derleme
Applications of hydroxy acids: classification, mechanisms, and photoactivityClinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2010
Türkçe özet
- Hidroksi asitlerin sınıflandırılması (AHA, BHA, PHA) ve glikolik asidin stratum korneum ve dermal matriksteki etki mekanizmaları
- AHA kullanımının UV duyarlılığı (güneş yanığı hücresi oluşumu ve eritem eşiği düşüşü) ile ilişkisi ve güneşten korunma gerekliliği
16.Araştırma makalesi
Negligible penetration of incidental amounts of alpha-hydroxy acid from rinse-off personal care products in human skinToxicology in Vitro, 2011
Türkçe özet
- AHA'nın cilde geçişi pH'a, orana ve temas süresine bağlı
- %10 glikolik asitli (pH 3,5) losyon ciltte bırakıldığında emilebilir doz %2,51; 1–3 dakika sonra durulandığında %0,009
- Durulanan ürünlerdeki AHA dakikalar içinde neredeyse tamamen ciltten uzaklaşır; güneşle ilgili etkileri ihmal edilebilir düzeyde
17.Veritabanı kaydı
LactMed® — Glycolic AcidDrugs and Lactation Database (LactMed®), ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi (NLM / NIH)
Türkçe özet
- Topikal glikolik asidin sistemik emiliminin çok düşük olması nedeniyle anne sütüne anlamlı geçişinin beklenmediği
- Emzirme döneminde bebeğin cildiyle doğrudan temas edecek veya ağız yoluyla alınabilecek bölgelere (göğüs/meme başı) uygulanmaması gerektiği
18.Veritabanı kaydı
PubChem Compound Summary — Glycolic Acid (CID 757)National Center for Biotechnology Information (NCBI / NIH)
Türkçe özet
- Molekül formülü (C2H4O3), molekül ağırlığı (76.05 g/mol), IUPAC adı (2-hydroxyacetic acid), CAS numarası (79-14-1) ve en küçük yapılı alfa hidroksi asit özellikleri
Glikolik asit (AHA) içeren ürünler
Bu içeriği içeren tüm ürünler (57)
Gece kremi
Tonik
Tonik
Serum
Vücut bakımı
Tonikİşlevler ve yasal durum AB CosIng veritabanından, puanlar Fulton (1989) çalışmasından alınmıştır; açıklama Uygun Bakım tarafından yazılmıştır ve Kaynaklar bölümündeki yayınlarla karşılaştırılmıştır. Bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez.


